Kthimi i një ”të vdekuri” nga burgu

Nga: Bedri  BLLOSHMI

Fundin e luftës civile në Shqipëri më 29 nëntor 1944, e cila e la vendin të copëtuar, do ta vijonte sundimi komunistët me një terror të paimagjinueshëm. Masakrat e komunistëve në Shqipëri nuk kanë të numëruar. Një prej tyre është ajo e Dunicës më 7 mars 1944. Aty, pabeseshit u vranë 38 nacionalistë të vërtetë me në krye Haki Blloshmin. Midis të pushkatuarve ishte edhe Halim Spaho nga fshati Debrove i rrethit të Pogradecit. Familja e të ndjerit Falim Spaho ishte vënë në shënjestër si të gjitha familjet e tjera nacionaliste. Sabri Spaho, vëllai i Halimit, duke e ndjerë rrezikun e sistemit gjakatar që kërkonte t’ia shtrëngonte lakun pas qafe, mori rrugën e arratisë, duke lënë në gojën e kuçedrës bashkëshortën dhe tre fëmijët. Me këtë rast familja e tij u internua. Në vitin 1963 sigurimi i shtetit shkoi përsëri në fshatin Debrovë dhe arrestoi vëllain e tij Riza Spaho. E lidhën e pasi bënë kontrollin e banesës e morën dhe e çuan në degën e punëve të brendshme në Pogradec. Pas shumë torturash që zgjatën për muaj të tërë, e dënuan me 25 vjet heqje lirie me akuzën ‘Takim me diversantë”. Një nga motrat e Rizait ishte martuar në Velçan të Mokrës. Propaganda komuniste që trumbetonte krijimin e njeriut të ri socialit, e kishte bërë efektin e vet. Motra dhe familja e saj i prenë të gjitha lidhje me familjen e Riza Spahos, këtë “armik të partisë”. Ajo i kishte kërkua disa herë të shoqit që ta lejonte ta shkonte e shihte të vëllamë në burg. Mirëpo bashkëshorti i saj duke qenë njeri anëtar partie i kishte thënë: “Po ma zure edhe një herë me gojë këtë muhabet, do të nis andej nga ke ardhur. Harroje një herë e mirë, zëre se ka vdekur si ai tjetri që la kockat në Dunicë.” Vitet kalonin, Rizai vazhdonte të dergjej ndërsa e motra plakej tek digjej nga malli për të vëllamë që nuk do ta shihte kurrë me sy. Fshehtas, ajo gjente mundësinë dhe i çonte ndonjë paketë cigare të vëllait në burg. Tregohej gjithmonë e kujdesshme që të mos e merrnin vesh as fëmijët, burri jo e jo. E djegur nga malli dhe mbyllur në vetvete, një ditë djali i saj i madh i tha se kishte ardhur një letër nga burgu. Mosha e madhe, hallet, vuajtjet e malli për të vëllamë e kishin kërrusur e plakur dhe ç’ishte më e keqja ishte duke u verbuar. Djali i saj i madh që ishte po aq komunist sa i ati filloi t’i lexonte “letrën” e ardhur nga burgu:

“Ne shokët e burgut të Riza Spahos po ju shkruajmë për t’ju dhënë një lajm të hidhur. Duhet të bëheni e fortë, të gjithë sa kemi lindur, kush më parë e kush më mbrapa të gjithë një fat do të kemi. Ai ju kujtonte vazhdimisht dhe sa herë që ju i dërgonit ndonjë pako me duhan, Rizai e merrte dhe lot në sy na thoshte: “ndizeni se ma ka dërguar motra. Ah, Zoti mos ma martë shpirtin pa e parë, por kam frikë se ajo po plaket dhe unë jam dënuar shumë e se di çfarë ka rezervuar fati për mua.”

Djali lexonte dhe nëna vinte dorën te veshi për të dëgjuar më mirë. Më në fund i biri i tha: “Ja, yt vëlla ka vdekur, kjo është e gjitha. Tani na lër rehat me gjithë Rizanë!” Ajo donte të qante, por lotët i ishin shterur, kaq shumë kishte qarë për fatin e të vëllezërve. Shpesh fliste me vete: “O Zot, mos më ler, merrëm me vete, s’kam pse të rroj më. Më parë të lutesha që të jetoja për të pritur vëllanë kur të lirohej nga burgu.” Ajo thoshte shpesh: “O Zot ç’bëre kështu? Pse më le të gjallë? Merrmë një sahat e më parë.” Vitet kalonin njëri pas tjetrit dhe Riza Spahoja e mbushi dënimin dhe liruan. Ai u nda me shokët duke thënë: “Së shpejti u lirofshi e juve.” Ashtu i kërrusur nga pesha e viteve që mbante mbi shpinë mori rrugën për në shtëpi. Mirëpo meqë rruga kalonte nga Tirana vendosi të shkonte tek e motra. Me të pyetur ia gjeti shtëpinë. Trokiti te porta, por askush nuk po ia hapte derën. U ul pas dere dhe po priste. Në atë kohë erdhën disa fëmijë që me sa duke sapo kishin dalë nga shkolla. U futën brenda të gëzuar duke përqafuar të ëmën. Fëmijët i thanë të ëmës: “Mama, aty te cepi i derës është ulur një plak i kërrusur me një kapelë në kokë dhe po pi duhan. Duhet të jetë ndonjë lypsar. A ti çojmë diçka për të ngrënë?” Dera u hap përsëri dhe “udhëtari” i ngrit në këmbë duke u mbajtur në shkopin e pleqërisë. Panë njëri-tjetrin në sy por pa u përshëndetur. Atë çast një nga fëmijët doli me një copë bukë në dorë dhe i tha: “ Na, merre dhe ik!” Atëherë plaku me kapele iu drejtua zonjës që rrinte në derën e hapur:

“Kjo shtëpi a është e … nga Belçani i Mokrës?

– Po – u përgjigj gruaja, po ju kush jeni?

– Jam Rizai. U lirova nga burgu por këmbët nuk më bënin më tutje pa e takuar motrën. – Ne të dinim të vdekur, ka vite – iu përgjigj gruaja. – Mbaj mend se erdhi një letër dhe im shoq ia lexoi nënës së tij. Po tani, si do t’i themi? Ajo të donte shumë, s’të hiqte nga goja. Kur të pamë ulur në gjunjë e me çibuk në gojë kujtuan se ishe lypës.”

“Lypësi” thithte çibukun duke nxjerrë sa nga goja e sa nga hundët shtëllunga tymi dhe nuk fliste. Fëmijët që dëgjuan bisedën vrapuan te gjyshja. “Plaku që është te dera dhe që po flet me mamanë tha se është vëllai yt.” Ajo u ngrit menjëherë, por këmbët nuk e mbajtën dhe u shemb në tokë pa frymë. I kishte rënë të fikët. Rizai u fut brenda dhe u ul pranë së motrës. Me duart që i dridheshin i lëmonte flokët e zbardhura nga mosha dhe vuajtjet. Pas pak ajo u përmend dhe filloi të bisedonte me të vëllamë. “Unë e shkreta të paska qarë për së gjalli -dhe me duart që i dridheshin rrëmoi në gjoksin e tharë duke nxjerrë një letër të zverdhur e zhubravitur nga koha. – Ja vëlla, lexoje.”

Riza Spaho nga Debrova është daja i poetit të pushkatuar Vilson Blloshmi. Pas “vdekjes së parë” jetoi edhe 15 vjet të tjera, u takua edhe me vëllain e arratisur. Ata prehen pranë e pranë në varrezat e Maliqit, Korçë.

Shkruani nje pergjigje